Post một số các bài viết, tư liệu t́m được trên net về kiến trúc Đông Dương - một thể loại kiến trúc phù hợp với khí hậu Việt Nam ta, vùng khí hậu được xem là khá đặc biệt của vùng Đông Nam châu Á. Mong rằng có thể giúp ích cho các anh chị em trong quá tŕnh t́m một giải pháp kiến trúc phù hợp.
Ăn cơm ǵ, ở nhà ǵ ? Kính thưa PGS-TS-KTS Nguyễn Khởi, người ta thường hay nói, "ăn cơm Tàu, ở nhà Tây...". Gần đây trong một bài báo, tôi lại thấy một KTS nhận xét: "Trong ư niệm của nhiều người, biệt thự kiến trúc Pháp là mẫu mực, là giấc mơ". Xin hỏi phó giáo sư, biệt thự kiến trúc kiểu Pháp được nhiều người thừa nhận và đánh giá cao như vậy là do lịch sử hay thuần tuư do kiến trúc? Quan niệm này hiện nay có c̣n phù hợp? Theo phó giáo sư, nên "ăn cơm ǵ, ở nhà ǵ" trong thời điểm hiện nay? (Một bạn đọc ở TP.HCM) Với tư cách là một sản phẩm kiến trúc, phải thừa nhận là biệt thự kiếu Pháp đẹp, rất đẹp.
Và nó rất hợp với vùng nhiệt đới chúng ta. Nói đơn giản hơn, nhiều người cho rằng ở nhà kiểu Pháp th́ rất mát.
Quan sát b́nh thường cũng có thể nhận ra một số đặc điểm của kiểu biệt thự này. Đa số các biệt thự đều được đặt trong các khuôn viên lớn, có cây xanh và hoa trái quanh năm giúp tạo ra vùng vi khí hậu riêng cho căn nhà. Các ngôi biệt thự kiểu Pháp luôn có hiên rộng, giảm thiểu được ánh nắng trực tiếp chiếu vào nhà. Tường ngoài luôn được xây dày 40cm, ngăn được lượng nhiệt xâm nhập. Các cửa sổ và cửa đi đều có ô văng che nắng, mưa. Các cửa này thường được làm hai lớp - trong là kính và ngoài lá sách. Vào mùa hè oi ả, cửa lá sách đóng lại, che lượng bức xạ mặt trời mà trong nhà vẫn thông thoáng. Vào mùa đông cửa kính đóng lại chống được cái rét. Mái nhà thường lợp ngói có độ dốc thích hợp, không những chống được thấm dột mà c̣n tạo khoảng không khí đệm để cách nhiệt. Trong những căn biệt thự kiểu này, việc bố trí các pḥng ốc bên trong đều có chú ư đến hướng gió mát. Tất cả điều đó làm cho căn nhà thích hợp với vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa của Việt Nam chúng ta.
Nhưng cũng cần trở lại một chút với lịch sử.
Đa số biệt thự kiểu Pháp xuất hiện trong thời kỳ việc khai thác thuộc địa lần thứ hai của Pháp ở Việt Nam. Đó là thời cận đại trong lịch sử kiến trúc nước nhà, một thời kỳ chuyển tiếp hết sức quan trọng trong sự phát triển của kiến trúc và đô thị Việt Nam. Người Pháp đă đưa vào nước ta một nền kiến trúc mới tương ứng với công nghệ, mỹ thuật của châu Âu lúc bấy giờ.
Ở Sài G̣n - TP.HCM, trên b́nh diện tổng thể có thể nói rằng, những cơ sở kiến trúc đầu tiên mà chính quyền thực dân quan tâm là đồn binh, trại lính, đường sá, cầu cống, nhà thờ, bệnh viện và công sở hành chính là những công cụ trực tiếp phục vụ cho bộ máy cai trị. Sau đó là các loại h́nh kiến trúc khác như: nhà máy, công xưởng, các hăng buôn, nhà băng, chợ, cửa hàng và sau nữa là các loại nhà văn hoá, giáo dục nhằm tạo điều kiện cho việc tăng cường khai thác, bóc lột lâu dài nước ta. Trong đó, mảng kiến trúc được xây dựng bởi người Pháp và các tư nhân người Việt giàu có diễn biến hết sức phong phú. Từ năm 1920 trở đi, điều này càng trở nên rơ nét. Để rồi sau đó, kiểu kiến trúc nhiệt đới hoá này đă có sự biến đổi, trở thành cái bắt đầu của một trường phái gọi là "kiến trúc Đông Dương" tiến bộ hơn.
Kiến trúc biệt thự Pháp nằm trong ḍng chảy đó.
Ở TP.HCM nhà biệt thự kiểu Pháp tập trung chủ yếu ở trung tâm quận 1,3 hiện nay. Ở Hà Nội, số biệt thự kiểu Pháp nhiều hơn, tập trung ở các phố Phan Đ́nh Phùng, Nguyễn Cảnh Chân, Trần Phú, Lê Hồng Phong, Hoàng Diệu, Điện Biên Phủ... V́ vậy, giá trị của biệt thự kiểu Pháp không chỉ là những căn nhà ở b́nh thường, đơn lẻ. Về mặt quy hoạch, cả ở Hà Nội và TP.HCM, các biệt thự này đều nằm trong khu trung tâm được quy hoạch có hạ tầng kỹ thuật tốt, đường trải nhựa rộng răi, sạch đẹp, có nhiều cây xanh bóng mát, lại được xây dựng đồng bộ với mật độ và tầng cao phù hợp. Không gian sống của nó thực tế đă là một không gian kiểu mẫu với cảnh quan đẹp, tiện ích và nó đă là h́nh ảnh đặc trưng gắn bó với hai thành phố lớn cả trăm năm nay.
Như trên đă nói, biệt thự kiểu Pháp gắn liền với những khu phố giàu có, ở trung tâm, gắn liền với những người có quyền lực. Biệt thự kiểu Pháp, do hoàn cảnh lịch sử như vậy, trong một thời gian dài nó gắn liền với tầng lớp thượng lưu, trở thành biểu tượng của sự thành đạt. Theo tôi, "ở nhà Tây" hay nói cụ thể hơn là biệt thự kiểu Pháp trở thành "mẫu mực", thành "giấc mơ" có phần tác động tâm lư của yếu tố này.
Giờ đây, các biệt thự kiểu Pháp không chỉ có giá trị lịch sử nghệ thuật kiến trúc mà c̣n có giá trị văn hoá gắn với môi trường sống một thời tại các thành phố lớn của Việt Nam. Đó thực sự là một mảng kiến trúc đô thị có giá trị. Việc bảo tồn nó là vấn đề đă đặt ra cho chúng ta. Nhưng ở đây, tôi chỉ muốn trao đổi trên b́nh diện một loại h́nh nhà ở mà thôi.
Trở lại với vấn đề, "ăn cơm ǵ, ở nhà ǵ". Nếu trước đây nhu cầu của con người chỉ là ăn no, là có chỗ ở th́ bây giờ phải là ăn ngon, có nhà đẹp. Mức độ cao hơn nữa mà một bộ phận dân cư đă có điều kiện tiếp cận là tạo ra một không gian sống không chỉ đẹp mà c̣n có chất lượng, phù hợp với hoàn cảnh, phong cách của từng người.
Trong bối cảnh đó, nhà kiểu Pháp vẫn được nhiều người yêu thích đặt ra và yêu cầu các KTS thiết kế. Chuyện thiết kế một ngôi nhà theo đúng kiểu những ngôi nhà Pháp thời xưa không khó. Chuyện xây dựng nó với những thiết bị hiện đại đối với người có điều kiện cũng không khó. Chỉ có điều là có cần thiết phải quay về với quá khứ hay không? Lặp lại quá khứ một cách nguyên xi từ h́nh dáng kiến trúc cho đến các chi tiết của nó có phải là điều đúng không? Chuyện ăn cơm ǵ, ở nhà ǵ là thể hiện sự mong ước của con người. Tự mỗi chúng ta đều có thể tự trả lời được. Vấn đề là ngôi nhà của ngày hôm nay có phản ánh được cuộc sống, mơ ước, sự tiến bộ khoa học công nghệ của thế kỷ ta đang sống hay không? Đó mới là cái cốt lơi mà ta đang cần.
Theo PGS - TS - KTS Nguyễn Khởi
Dấu ấn E. HebrardKiến trúc cổ điển Pháp du nhập vào Việt Nam từ trước khi E. Hebrard đến Việt Nam(1921) với tư cách là Giám đốc Sở Qui hoach Kiến trúc Đông Dương. Nhưng đến thời E. Hébrard th́ diện mạo kiến trúc cổ diển Pháp ở Hà Nội bắt đầu có những thay đổi đáng kể.
trụ sở bộ nôaii giao - nguyên là sở tài chính Đông Dương.
một đoạn đường Điện Biên Phủ trong quy hoạch Hà Nội năm 1924 của E.Hebrard.
mái vầy đặc biệt của kiến trúc Cửa Bắc.
mặt tiền nàh thờ Cửa Bắc.
trường đại học Đông Dương - nay là đại học quốc gia Hà Nội
Hà Nội xanh với những nét đẹp cổ kính, đan xen với kiến trúc Pháp có những ṭa nhà cũng không Pháp mà cũng không Việt với những gam màu thật, ấm, nóng, rực rỡ của ngói, những cách điệu của đầu đao, mái vẩy, những con tiện, con sơn thường gặp trong kiến trúc Á Đông. Đó là các ṭa trụ sở Đại học Việt Nam, Bộ Ngoại Giao, Bảo tàng Lịch sử, Nhà thờ Cửa Bắc và Viện Pasteur do Kiến trúc sư (KTS) người Pháp E. Hebrard (1866-1933) thiết kế và được xây dựng từ thập niên 20 của thế kỷ XX.
E. Hebrard đă kết hợp những ngôn ngữ kiến trúc phương Đông khác nhau để diễn đạt một không khí rất phương Đông trên một mặt đứng đăng đối vốn là một trong những ngôn ngữ chính của kiến trúc cổ điển Pháp bằng những con sơn, con tiện, mái đua, mái chống hắt v.v... E. Hebrard đă đem những mái nhà ở đâu đó mà ta đă gặp ở làng quê Việt chồng thành lớp liên tục làm cho những công tŕnh mang dáng dấp kiến trúc Thái Lan, Campuchia hay của Lào. Trên đỉnh mái lại có những bờ nóc rất giống kiến trúc Việt. Đi sâu một chút vào chi tiết con tiện hoặc một khuôn cửa sổ tṛn, ta lại thấy nó giống như kiến trúc của Trung Hoa. Tất cả những chi tiết kiến trúc Thái, Miên, Lào, Việt và Trung Hoa vừa kể đă được khéo léo sắp xếp lại với nhau một cách hài ḥa, đồng điệu chứ không tạo nên một sự tranh chấp thái quá làm cho người ta dễ nhận thấy một không khí Á Đông trên bề mặt kiến trúc phương Tây.
Hơn thế, để thích ứng với điều kiện khí hậu Hà Nội, E. Hebrard c̣n tạo cho công tŕnh độ sâu các lớp hành lang, những bức tường dày và những mái chống hắt những hàng hiên, những lỗ thoáng đối lưu... Tất cả những chi tiết kiến trúc thuần Việt ấy có tác dụng làm ấm nhà trong mùa đông, mát nhà trong mùa hè, thông thoáng tự nhiên, chống mưa và giảm bức xạ mặt trời khi nắng nóng.
Nhưng vẻ đẹp của kiến trúc E. Hebrard không phải chỉ có thế. Tính hơn hẳn của E. Hebrard c̣n là sự lựa chọn vị trí để đặt công tŕnh tạo nên một tổng thể kiến trúc toàn bích. Đây mới là sự tinh tế E. Hebrard trong sáng tạo và quy hoạch kiến trúc. Vốn là nhà quy hoạch nên ông đă khá thuận lợi khi chọn vị trí. Nhờ đó những công tŕnh của ông bao giờ cũng hài ḥa với không gian kiến trúc xung quanh là những toà biệt thự kiểu Pháp có sẵn, cây xanh và hồ nước Hà Nội. Trên tổng thể đó là những toà nhà không quá cao, nhưng vẫn đồ sộ, vẫn đăng đối, vẫn lừng lững mà lại hoà quyện với cây xanh làm cho kiến trúc Hà Nội thêm đẹp, thanh lịch, sang trọng và kiều diễm.
Chỉ tiếc là bối cảnh chính trị - xă hội thời đó đă không cho phép E. Hebrard kịp thăng hoa hơn nữa. Bởi vậy, chúng ta không được chiêm ngưỡng kiến trúc Đông Dương mà ông là cha đẻ soi bóng ven Hồ Gươm và Hồ Tây, mặc dù từ năm 1924, ông đă hoàn thành đồ án quy hoạch tổng thể Hà Nội với chủ trương thành phố phát triển chủ yếu về phía Tây. Theo đồ án của ông, các đại lộ xanh sẽ làm trục chính nối các khu chức năng hiện hữu từ thời ấy như khu 36 phố phường và khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm, tạo thêm khu cư trú cho công chức người Việt ở phía Nam và xây dựng thêm các khu vui chơi thể thao giải trí trải dài 5 km ôm trọn Hồ Tây để tạo thêm diện mạo kiến trúc đặc trưng Hà Nội.
Trong đồ án E. Hebrard đă đặc biệt quan tâm đến khu Trung tâm hành chính - chính trị Đông Dương. Đó là một Quảng trường tṛn trên đường Hùng Vương ngày nay làm nơi hội tụ của ba đại lộ xanh: Điện Biên Phủ, Bắc Sơn và một đại lộ đối xứng với phố Hoàng Diệu, nhưng cuối cùng không được thực hiện. Ngoài Quảng trường tṛn ấy, E. Hebrard c̣n dự kiến thực hiện một số quảng trường tiếp nối ở các dạng h́nh học khác nhau ở thế đối xứng. Chỉ với năm công tŕnh để lại trong dự định làm thay đổi bộ mặt đô thị Hà Nội nói riêng và Đông Dương nói chung về kiến trúc và qui hoạch từ thời đó, E. Hebrard đă tạo nên một phong cách kiến trúc mới - Phong cách kiến trúc Đông Dương.
E. Hebrard đă thành công nhờ sự tôn trọng văn hoá địa phương, khí hậu địa phương và cái đẹp cá thể trong một tổng thể làm tư tưởng chỉ đạo của KTS trong sáng tạo. Ông là người đầu tiên trên thế giới làm kiến trúc theo tư tưởng kết hợp Đông-Tây. E. Hebrard và những công tŕnh của ông măi măi đi cùng lich sử Hà Nội.
Bài & ảnh: Trần Định
Theo GS Hoàng Đạo Kính, trong lịch sử phát triển nền kiến trúc Việt Nam th́ thời cận đại trùng với thời thực dân Pháp cai trị. Đó là một thời kỳ chuyển tiếp hết sức quan trọng trong sự phát triển kiến trúc VN, đô thị Việt Nam. Bởi từ cuối thế kỷ 19 trở về trước, kiến trúc Việt Nam là kiến trúc truyền thống, kiến trúc gỗ. Người phương Tây, cụ thể là người Pháp đă đưa vào VN một nền kiến trúc mới của châu Âu tương ứng với công nghệ mỹ thuật châu Âu và như thế tạo ra một thời kỳ chuyển tiếp giữa kiến trúc truyền thống sang kiến trúc hiện đại hôm nay. Đó là cây cầu nối giữa kiến trúc truyền thống và kiến trúc hiện đại.
Và, chính ở thời kỳ đó ở Việt Nam chúng ta xuất hiện nhiều đô thị mới, đặc biệt là nhiều thể loại kiến trúc mới chưa bao giờ có trong kiến trúc của người Việt cũng như nhiều dân tộc Á Đông khác: nhà thương, bưu điện, cầu sắt (cầu Long Biên), bảo tàng, viện nghiên cứu, khách sạn, nhà hát, thậm chí cả nhà cho thuê (nhà sát cạnh nhau, tiền thân của chung cư hiện nay). Biệt thự là một trong những thể loại đó. Tất cả những công tŕnh này đứng song trùng khác với mảng kiến trúc của người Việt ở khu 36 phố phường, khu phố cũ cộng với làng cổ, những cảnh quan thiên nhiên như Hồ Gươm, hồ Trúc Bạch... tạo nên một mảng di sản mang tính truyền thống, một diện mạo áp đảo, chủ đạo của Kiến trúc Hà Nội
Biệt thự Pháp - Kiến trúc Đông Dương, và các vấn đề h́nh thức kiến trúc.
